Юксыну//ИМАНЛЫ ТАРИХЧЫ//27 февраль, №7

Туксанынчы еллар ба­шы милли-азатлык хәрәкәте көчәеп, үз кочагына төрле шәхесләрне җәлеп иткән чор булды. Мин дә, Пермьнән татарлык хисенә сусап кайт­кан кеше буларак, җыелыш­ларда, митинг, демонстрацияләрдә катнашырга тырыш­тым. Кайберләрендә без Ра­вил белән бергә булгаладык. Ул бу җыелышларда катнашу- чы­ларны үзенә сөйләм осталыгы белән җәлеп итә тор­ган кешеләрдән түгел, аларны тың- лаучы, анализлаучы иде. Ул язган бро­шюралар җыелыш-митингларда шактый күп таралды. Бигрәк тә Ра­вилнең Вахит Имамов белән бергә язган, Чаллыда нәшер ителгән “Татарларның Ватан сугышы” китабы ул вакытта халкыбызның заманча тари­хи аңын формалаштыруда зур роль уйнады.

Равилнең фатирына берен­че килүем дә үк ул мине хәләл җефете Рәүфә белән таныштыр­ды. Аның пөхтә итеп җыештырылган эш бүлмәсе китап, журналлар белән тул­ган. Бигрәк тә татар тарихы­на багышланган китаплар­ның күплегенә игътибар ит­тем. Алар зур залдагы шүр­лекләрдә дә шактый иде. Без­нең заман зыялыларының байлыгы китап бит.

Мин тарих бүлегенә Пермь татарлары тарихын язар өчен эшкә алынган идем. Суверенлыкның бер чагылышы булган заманда төрле төбәкләрдә яшәгән та­тарларның тарихын язу про­ектын тормышка ашыру бу­енча зур аш башланган чак иде бу. Шушы юнәлештә шактый гына эш башкардым дип уйлыйм, Пермь татарларының XVI-XVIII гасыр тарихын чагыл­дырган мәкаләләрем төрле журналларда басылып чыкты. Кызганыч, миңа бигрәк якын һәм моңа кадәр эш­ләнмәгән темадан әкренләп читләшергә һәм аны икенче тема — татарларны христианлаш­тыру темасы белән алмашты­рырга туры килде.

Бу хакта без берничә мәртәбә Равил белән дә ки­ңәшләштек. Ул вакытта мин Батыршага багышланган мә­каләмне “Идел” журналында бастырган идем. Керәшен конторасы тарихы турында материаллар җыеп китап әзерли идем. Равилнең дә вөҗдан ирегенә багышланган хезмәтләре булганлыктан, бу тема аңа яхшы таныш иде. Ул миңа бу теманы тирәнрәк өйрәнергә һәм шушы юнә­лештә монография эшләргә киңәш итте.

Туксанынчы елларда Ра­вил безнең бүлектә генә түгел, бәлки институт кү­ләмендә иң күп хезмәтләр авторы булды. Ул ел саен дистәләгән мәкаләләре белән төрле газета-журналларда, җыентыкларда укучыларга үз фикерләрен җиткерә торды. Шул арада ул докторлык диссертациясе өстендә дә даими рәвештә эш­ләде.

Равил 50 яшьлек юбилееннан соң, 1997 елның 24 апрелендә, докторлык диссертаци­ясен яклады. Казан университеты диссертация советы утырышына Тарих институты хезмәткәрләре, татар тари­хы белән кызыксынучылар җыелган иде. Совет әгъзалары Равил­нең докторлык хезмәтен югары бәяләде.

Шул ук елның 19 но­ябрендә  Равил Әмирхан Тарих ин­ститутының тарих бүлеге мөдире итеп билгеләнде. Шул арада Татарстан китап нәшриятында аның “Иманга тугрылык” дип аталган күләмле хезмәте басылып чык­ты һәм укучыларга таралды. Ике дистә еллар дәвамындагы иҗат җимеше булган бу хезмәт татар тарихын өйрәнүчеләр өчен хәзергә кадәр үзкыйммә­тен югалтмаган китап. Автор бу хезмәттә халкыбызның та­рихын, сәясәтен, мәгърифәт, матбугат, тел, әдәбиятка кара­ган иң актуаль мәсьәләләрне яктырта.

Автор “Татар халкының Ватан сугышы” дигән мәка­ләсендә 1552-1557 елларда­гы канлы көрәш хакында тәфсилләп яза. 1812, 1941-1945 еллардагы кан коешлы сугыш­лар татар халкы өчен бернинди дә Ватан сугышы була алмады һәм була да алмый, ди ул. Кол хәлендә яшәгән халык­ның империяне саклау өчен яуда катнашуын, һичшиксез, изге Ватан өчен көрәш дип атап булмый. Татарның чын мәгънәсендәге Ватан сугышы — 1552 елдан 1557 елга кадәр дәвам иткән азатлык көрәше. Равилнең бу фикерен хәзергә чаклы күпләр кабул итә ал­мый. Шулай да халкыбыз яз­мышына битараф булмаган һәр кеше бу фикерне белергә һәм ул хакта уйланырга тиеш.

Гомумән, Равилнең һәр китабы, һәр фәнни-попу­ляр мәкаләсе тарих сөю­челәр, татар мәдәнияте белән кызыксынучылар өчен яңача карашка ифрат бай, укучы­ларга бик күп яңа мәгълүмат бирә. Биредә аның, табигый та­ланты белән беррәттән, генетик тамырлары, Әмирханнар дәвамчысы булуы да зур роль уйнагандыр.

Күренекле галим, каләм остасы Равил Госман улының күләмле монографияләре дә, кыска гына язылган мәкаләләре дә хәзер­ге болгавыр заманда — ашык-пошык бер-ике тарихи китап­ны укып, өченчесен үзенеке итеп укучыга тәкъдим итү­челәр күбәйгән чорда — чын фәнгә тугры хезмәт итүнең онытылмаслык күркәм миса­лы булып калды. Аның хезмәтләре  татар халкы тарихының иң четерекле чорларын, Алтын Урда һәм Казан ханнарын күз алдыбызга китерә, зиһенебезне ялган төшенчәләрдән арындыра.

Ә безгә, тарихчыларга, аның иҗатын өйрәнергә, кулъязмаларда сакланган әсәрләрен тарих сөючеләргә җиткерү өчен махсус эш алып барырга кирәк. Равил хакында истәлекләрне туплау, нәшер итү шул юнәлештәге эшнең беренче адымы булыр дигән өметтә калам.

Фәйзелхак ИСЛАЕВ,

тарих фәннәре докторы.