«Милләтне җирләргә ашыкмагыз, ул һичшиксез уяначак»: Тукай белән беренче «интервью»

«Татар-информ» Габдулла Тукайның 140 еллыгы уңаеннан бөек татар шагыйре белән беренче интервью әзерләде.

«Без иске Казанның бер тыныч почмагында очраштык»

«Татар-информ» популяр нейрочелтәрләрнең берсе белән болай дип килеште:

1913 елда вафат булган татар шагыйре Габдулла Тукай белән аның публицистик әсәрләренә һәм шигырьләренә нигезләнеп «интервью» әзерлә. Бу биремгә иҗади яктан кара. Без Тукайга сораулар һәм кирәкле материаллар җибәрәчәкбез, ә син алар ярдәмендә җаваплар әзерлә. Интернеттагы барлык мәгълүмат та синең карамакта.

Бу – бик шәп идея. Үткен акыллы, нечкә күңелле һәм туры сүзле шәхес – Габдулла Тукай образына бик теләп керермен. Иске Казанның бер тыныч почмагында очраштык, дип саныйк. Мин шагыйрь үзе сөйләгәндәй җавап бирергә тырышырмын. Мин әзер, – дип җавап бирде нейрочелтәр.

«Руслар гел бәйрәм итә, чөнки аларның эшенең нәтиҗәсе бар. Ә татарларның «тырышлыгы» тиен кебек тәгәрмәчтә әйләнүгә тиң»

Габдулла абый, ни өчен сезнең чорда (XX гасыр башында) татарлар руслардан артта барган?

И, дустым, күңелнең иң авырткан җиренә кагылдыгыз... Читтән караганда, без дөньядагы иң эшчән халык. Безнең ел дәвамында ике генә бәйрәмебез бар. Калган вакытта гомер буе бил бөгеп, сыртыбызга тормыш йөген төяп тартабыз. Без хәтта изге җомга көнне дә ял итә белмибез. Шул ук вакытта рус күршеләребездә – атлаган саен бәйрәм. Елына 300 көн бәйрәм итәләр, 65 көн эшлиләр, дип шаярталар да бит алар турында. Шулай булгач, без гел алдан барырга, ә алар арттан өстерәлергә тиеш кебек.

Чынлыкта исә бөтенләй башкача. Без һәрвакыт арттарак барабыз, без ярлырак, түбәнрәк. Моның сәбәбе нидәме? Безнең бәла аз эшләүдә түгел, ә дөрес эшләмәүдә.

Ничек эшлибез соң без?

Руслар йөкне бергәләп тарта. Татарлар исә һәркайсы үз ягына өстери, ә йөк урыныннан кузгала алмый. Аннары, безгә искелеккә ябышып ятуыбыз да үсәргә бирми. Машина кулланыр урынга энә белән кое казыйбыз, локомотив кулланыр урынга карт ат җигәбез. Көймәгә утырып комнан йөзмәкче булабыз, ишкәк белән тузан сөзәбез. Аннары бер урында торуыбызга аптырыйбыз.

Булачак галимнәребез һәм шагыйрьләребезнең ашказанын чүп-чар белән тутырабыз. Безнең өчен иң мөһиме – ашказаны тулы булсын. Нәрсә белән тутыру әһәмиятле түгел.

Сүз ризык турында түгел бит инде, билгеле?

— Юк, әлбәттә. Безнең «тырышлык» тиен кебек тәгәрмәчтә әйләнүгә тиң. Без елына 365 көн буе бил бөгүебез белән горурланабыз, әмма бу эшчәнлек түгел. Без – үз наданлыгыбызның колы. Күп эшлибез, әмма дөрес эшләмибез. Алымнарыбыз көлке икәнен танымасак, гел шулай тарих читендә утырып торачакбыз.

Заманча булудан курыкканга күрә артта калабыз. Иске, керле чикмәнебезне салып, чиста костюм кисәк, иманыбызны югалтырбыз дип уйлыйбыз. Ахмаклык бит бу! Иман – ул уй-фикерләрнең пакълеге һәм акылның үткенлеге, кием җөйләрендәге бетләр саны түгел.

«Бу дөньяда гомере кыска булачагын белгән кеше вакытын вак-төяккә сарыф итми»

Милләттәшләрегез турында шактый каты әйтеп ташладыгыз.

Минем сүзләрем – читтән аткан таш түгел. Мин үзем дә шушы милләтнең бер улы бит. Бетләр турында язганда да өстән аска карап әйтүем түгел, мин ул бетләр чабышканны үземнең тәнемдә сизәм. Мин шушы халыкның бер баласы, бер ятиме. Шуңа күрә мин татарларны төче сүзләр белән түгел, таләпчән, кырыс, кайчак өметсез ярату белән яратам. Мин үз халкымны бөек, белемле, ирекле итеп күрергә телим. Мин нигә гел Пушкиннан, Лермонтовтан үрнәк алырга өндәдем? Мин аларны шулар кебек булыйк дип түгел, ә аларның коралларын алыйк, дип тәрҗемә иттем.

Халкыбызның җитешсезлекләре турында мин әйтмәсәм, кем әйтер? Ятлар әйтерме? Алар безне мыскыллап көләчәк. Шуңа күрә мине каты әйтә дип үпкәләмәгез. Тәнкыйтьләп түгел, сыкранып әйтәм.

Дөресен әйткәндә, сезнең мондый таләпчәнлегегез зур хөрмәт уята. Әмма милләт өчен үртәләнү болай да какшаган сәламәтлегегезгә зыянга түгелме?

Сез минем эчкә баткан яңакларымны күреп, ютәлемне ишетеп, шулай дисез инде. «Ялт-Йолт»тагы һәр фельетоным, гаделсезлек турындагы һәр шигырем гомеремне бер атнага, хәтта бер айга кыскарта. Әмма дәшмәсәм, мин шагыйрь буларак, шәхес буларак тагы да иртәрәк үләрмен төсле. Бу дөньяда гомере кыска булачагын белгән кеше вакытын вак-төяккә сарыф итми. Шуңа күрә мин күңелне тырнаган бөтен нәрсәне әйтеп калырга ашыгам.

Минем шәмем тиздән янып бетәчәген сизәм. Әмма моңа башкача карагыз: әгәр әрнүле иҗатым сезнең йөрәкләргә кагыла алган икән, димәк, мин яшәп өлгерә алмаган гомеремне күпкә кыйммәтлерәк нәрсәгә алыштырганмын. Ярлы шагыйрь өчен бу азмыни?

Табиблар баш чайкый. Күбрәк тынычлыкта һәм саф һавада булырга кушалар. Каян аласыдыр ул тынычлыкны…

«Мин кыргый табигатьле, үзсүзле кеше. Медицинага беркайчан да ышанмадым»

Тукай абый, бу чир ничек башланды?

Безнең якларда шагыйрь газета битләрендә генә түгел, кунакханә номерларындагы суык һәм йорт хуҗаларының һәр тиенне экономияләргә тырышуы белән дә көрәшә. 1911 елның октябрендә Казанда чирли башладым. Мин ул вакытта яшәгән «Амур» кунакханәсе номерларында шулкадәр салкын иде… Хуҗа бөтенләй якмый иде. Аллаһ аңа саранлыктан якмый саклаган һәр йомычка кисәге өчен гадел җәзасын бирсен. Мин ул вакытта «Мич башы кыйссасы» дигән әсәремне яздым. Шуннан соң гына әзрәк мичкә яга башладылар. Әмма күз чыккач елап ни файда?

Суык минем сөякләргә кадәр үтте. Көн саен төш тирәсендә калтырата башлый иде. Күрше номерларда яшәүче рус хатыннары, котлары алынып: «Табибка бар тизрәк!» - дип ачуланалар иде.

Соңгы чиккә кадәр табибларга мөрәҗәгать итмәвегезгә үкенмисезме?

Мин кыргый табигатьле, үзсүзле кеше. Медицинага беркайчан да ышанмадым. Теләсә нинди чиргә «бу нервлардан» диюче табиблар им-томчы карчыклардан акыллырак түгел, дип санадым. Чирне җиңәр өчен «тирләп чыгарга» гына кирәк дип ышандым. Бишмәт я юрган астына кереп ятасың, берәр сәгать тирлисең дә, сау-сәламәт булып аякка басасың, дип уйлый идем. Әмма көннән-көн көчсезләндем генә.

Ураза бәйрәме алдыннан аспирин эчәргә булдым. Гаетне каршы алыр өчен аякка басасым килде. Ярар, бәйрәм хакына гына табибка ышанып карыйм әле, дидем.

Димәк, аспирин булышты?

Юк, ул организмның газапларын басып кына тора иде. Авылда юлда туңып, бер картның өендә тукталганым истә. Шунда кайнар мичкә аркам белән сыенып, үземнән-үзем эчем катып көлгән идем. Чөнки берничә ел элек кенә мин, «бөек шагыйрь», шигырьләремдә мактанып язган идем:

«Менмәмен мин, Ходай кушса, мич башына,

Шигырьләрдән килер миңа кирәк җылы».

Тормыш миннән яхшырак сатирик булып чыкты. Аркаң туңса, мич башына үрмәләргә һәм бу ләззәтнең һәр минуты өчен түләргә әзер буласың икән.

Әмма юк, мин үкенмим. Минем буйсынмаучан холкым мине яр читенә китереп бастырды, әмма шул ук холкым мине Тукай итте. Хәзер мин мәңгелек утында җылынам. Монда утынны кызганмыйлар.

«Безне вакытыннан алда җирләмәгез. Без һичшиксез уяначакбыз»

Сезнең «Исемдә калганнар» әсәрен укыганда, кечкенә Апушның башына төшкән кайгы-хәсрәтнең күплегенә таң каласың. Бүгенге Тукай шуннан, балачактан килгәнме?

Апуш исемен ишетүгә күз алдына Казан артындагы салкын караңгы авыллар һәм ят йортлар килеп баса. Әлбәттә, сабый чактагы ул мескенлек ачысы беркайчан да онытылмады. Балачагым мине «тиресе салдырылган кеше» итте. Башкаларның хәсрәтен бик яхшы тоя торган кеше булдым. Берәр ярлы яки рәнҗетелгән шәкертне күргәндә, аны кызганып кына калмыйм, мин аның ашказаны ачлыктан ничек суырганын сизәм.

Сез миңа кызганып карыйсыз, әмма мине жәлләргә кирәкми. Мин ялгызлыкка күнеккән. Шуңа күрә керпе кебек чәнечкеле булып үскәнмен, артык горур булганмын. Байлардан һәм муллалардан көлеп язган сатирам – ул ятимнең чәнечкеләрен күрсәтүе. Ул нәни Апуш һаман минем эчемдә яши.

Бервакыт сез: «Безнең милләт үлгәнме, әллә йоклаган гынамы?» – дигән соравыгызга үзегез үк «Үлмәгән дә, йокламаган да, һушы гына киткән» – дип җавап биргән идегез. Бу нәрсә дигән сүз?

Бу безнең милләт һушсыз хәлдә ята, дигәнне аңлата. Үзегез уйлап карагыз: әгәр ул йоклаган гына булса, дөнья тәгәрмәче әйләнгән тавыштан, прогресс шау-шуыннан күптән сикереп торган булыр иде. Әгәр ул үлгән булса, аның баш очында газеталарыбызны кыштырдатудан ни мәгънә? Бу салкын мәет янында «Ясин» уку белән бер. Димәк, милләтебез һушсыз гына ята.

Аны ничек уятырга?

Ул һушсыз ята, ә аны үләксә ашаучы кошлар – надан байлар һәм ялганчы муллалар ботарлый. Мин һәрвакыт рәссамнарны ул хәйләкәр төлкеләрне көзге алдына сөйрәп китерегез дип чакырам. Безгә бу эштә әдәбият, газеталар, сәнгать, музыка кебек чаралар кирәк.

Ә халык күзләрен ачкач, без аны сүгәргә түгел, ә юатырга тиеш булачакбыз. «Мескен халкым минем, күршеләрнең уңышларыннан курыкма! Аллаһының рәхмәте чиксез, дөньядагы мөмкинлекләрнең исәбе юк. Кем тырыша – шул ирешә» – диячәкбез.

Безне вакытыннан алда җирләмәгез. Без бик озак башкаларның алга китүен карап тордык. Шуңа күрә, күз алдыбыз караңгыланып китеп, егылдык. Әмма без һичшиксез уяначакбыз.

Өмет биргәнегез өчен рәхмәт сезгә, Габдулла абый!

Сезгә дә бу әңгәмә өчен рәхмәт. Шагыйрь өчен аның сүзләренең һаман да кемгәдер кирәк икәнен белүдән дә зуррак бәхет юк.

Әгәр кайчан да булса милләтнең кабат «йокыга талуын» сизсәгез, минем шигырьләр китабын ачыгыз. Мин һәрвакыт шунда булырмын.

«Татар-информ»