Казанда АСЕАН илләре лидерлары җыелачак: Татарстан башкаласы саммиттан ниләр көтә?

Россия Президенты Владимир Путин 2026 елда Казанда Россия – Көньяк-Көнчыгыш Азия илләре ассоциациясе (АСЕАН) саммитын үткәрү турында указ имзалады. Бишенче Россия – АСЕАН саммиты Татарстан башкаласында 2026 елның 17-19 июнендә узачак. Форум Казанның тормышын ничек үзгәртәчәк – «Татар-информ» материалында.

Нәрсә ул АСЕАН?

АСЕАН – 1967 елның 8 августында Бангкокта оештырылган сәяси, икътисади һәм мәдәни хөкүмәтара оешма. Аңа 11 ил керә: Индонезия, Малайзия, Сингапур, Таиланд, Филиппин, Бруней-Даруссалам, Вьетнам, Лаос, Мьянма, Камбоджа, Көнчыгыш Тимор. Катнашучы илләр территориясендә 670 миллионнан артык кеше яши, ә гомуми тулаем эчке продукт күләме 9,7 триллион АКШ долларын тәшкил итә.

Оешманың секретариаты Джакартада (Индонезия) урнашкан. Аны саммитта биш елга сайлана торган генераль секретарь җитәкли.

АСЕАН төзелгәндә катнашучылар АСЕАН Декларациясе (яки Бангкок декларациясе) буларак билгеле булган документ имзалаган. Анда ассоциациянең төп өстенлекләре һәм принциплары формалаштырылган. Моннан тыш, декларациядә ассоциация әгъзалары арасындагы халыкара низагларны көйләү беркетмәсе язылган.

1990нчы еллар башыннан ассоциация эшендә алгы планга икътисади хезмәттәшлек куелды. Шулай итеп, 1992 елда катнашучы илләр үзара ирекле сәүдә зонасы төзү турында килеште. 2020 елда бу зона киңәйтелде – Бөтеньяклы региональ икътисади партнерлык төзелде. Бу берләшмә иң зур ирекле сәүдә зонасына әверелде. Ул 15 илне (АСЕАН оешмасының 10 катнашучысын, шулай ук Кытай, Япония, Көньяк Корея, Австралия һәм Яңа Зеландияне) үз эченә ала.

АСЕАН икътисади хезмәттәшлек өлкәсендә үзенең 11 катнашучысы белән генә чикләнми – ул күпкә киңрәк. 2005 елда АСЕАН+ хезмәттәшлек форматына Һиндстан да кушылды.

АСЕАН саммиты ел саен ике тапкыр үткәрелә. Һәр форум өчәр көн дәвам итә.

Россия – оешманың тулы хокуклы партнеры

АСЕАН хезмәттәшлеккә башка илләрне дә җәлеп итә. Мәсәлән, «диалог буенча партнер илләр» дигән категориягә Австралия, Яңа Зеландия, Корея Республикасы, Кытай, Һиндстан, Канада, Япония, Бөекбритания һәм АКШ, шулай ук Европа Берлеге һәм Берләшкән Милләтләр Оешмасы белән беррәттән Россия дә керә.

Үзара хезмәттәшлекнең тагын бер формасы – үсеш буенча партнерлык. Бу форматта АСЕАН Германия, Италия, Нидерланд, Перу, Франция һәм Чили белән хезмәттәшлек итә.

Россия 1996 елда берләшмәнең тулы хокуклы диалог партнеры булды. 2004 елда Мәскәү Көньяк-Көнчыгыш Азиядә дуслык һәм хезмәттәшлек турындагы килешүгә кушылды, ә 2017 елдан Джакартада Россиянең АСЕАН каршындагы даими вәкиллеге эшли.

Әлеге хезмәттәшлек кысаларында аерым формат – Россия – АСЕАН саммиты барлыкка килде. 2026 елның апреленә кадәр шундый дүрт саммит узды. Беренче очрашу 2005 елда Куала-Лумпурда (Малайзия), икенчесе – 2010 елда Ханойда (Вьетнам), өченчесе – 2016 елда Сочида узды. Дүртенче саммит 2021 елда коронавирус пандемиясе аркасында видеоконференция форматында үтте. Бишенче саммит 17-19 июньдә Казанда узачак.

2026 елда Казанда Сабантуй 20 июньдә бәйрәм ителәчәк. Шуңа күрә саммит кунакларының кайберләре бәйрәмгә калырга мөмкин.

Казан Россия – АСЕАН саммитыннан нәрсә көтә?

Казан саммитны үткәрү урыны итеп очраклы рәвештә сайланмаган – Татарстан башкаласы мондый дәрәҗәдәге халыкара чараларны беренче тапкыр гына кабул итми. 2024 елда Казанда 24 дөнья лидерын һәм өч зур халыкара оешма җитәкчесен җыйган БРИКС саммиты узды.

Казан өчен Россия – АСЕАН саммиты чираттагы чара гына түгел. Форум Россиянең дөнья күләмендәге «дипломатик хаб» буларак статусын ныгытачак. Казан глобаль масштабтагы очрашулар үткәрү өчен Мәскәү һәм Санкт-Петербургка альтернатива була алырлык мәйданчык булачак.

Татарстан форумда катнашучыларга үзенең сәнәгать продукциясен тәкъдим итәчәк.

АСЕАН ассоциациясенә зур мөселман илләре – Индонезия, Малайзия, Бруней керә. Казан бу илләр өчен ислам финансларын үстерү һәм хәләл продукция экспортлау өлкәсендә Россия хабы була алачак.

Моннан тыш, Казан дистәләгән чит ил делегацияләрен урнаштыру өчен кунакханәләр төзү һәм яңарту, шулай ук шәһәрнең аэропортын һәм юлларын модернизацияләү өчен федераль финанслау алачак.

Саммит Азия һәм дөнья массакүләм мәгълүмат чараларында киң яктыртылачак. Бу Татарстанны чит ил аудиториясе арасында танытачак.

Казанга кемнәр киләчәк?

Саммитта АСЕАН оешмасында катнашучы барлык 11 илнең дәүләт яки хөкүмәт башлыклары катнашачак. Алар барысы да Россия Президенты Владимир Путиннан чакыру алды. Әлбәттә, Путин үзе дә катнашачак. Россия ягыннан саммитка әзерлекне президент ярдәмчесе Юрий Ушаков җитәкли.

Шулай ук АСЕАН оешмасының Генераль секретаре һәм катнашучы илләрнең профильле ведомстволары вәкилләре катнашуы көтелә. Моннан тыш, дөньяның башка илләреннән дә кунаклар килергә мөмкин.

Башкача әйткәндә, июньдә Казанда Россиянең Азия-Тын океан төбәге илләре белән элемтәләрен ныгытуга юнәлтелгән зур халыкара форум узарга тиеш.

Очрашу Россия белән АСЕАН мөнәсәбәтләренең 35 еллыгына багышланачак. Саммит иң югары дәрәҗәдә узачак – Татарстанда башкача була алмый.

Альберт Бикбов, «Татар-информ»