ҺАВА ТОРЫШЫ -7 oC

Яңалыклар

барлык хәбәрләр Татарстан Россия
МӨҺим
Рөстәм Миңнеханов: Франция белән төбәкләр дәрәҗәсендә фикер каршылыгыбыз юк
Роспотребнадзор тикшерүеннән соң, Чаллыда ике шәхси балалар бакчасы ябылган
Татарстан халкын кыска эш атнасы көтә
Гражданнарны хезмәт хакын түләмәүгә бәйле мәсьәләләр хакында фикер алышырга чакыралар
19 - 25 февраль көннәренә Татарстанның мәдәни афишасы

Татар матбугаты

Татар теле: таблода н­әтиҗә…безгә каршы­ - "Мәгариф" журналы

9 октябрь 2017, 07:34 , Фото: magarif-uku.ru

Татар теле: таблода н­әтиҗә…безгә каршы­ - Соңгы арада (10-15 ел­ дәвамында) татар тел­енең киләчәк язмышы т­урында һәркем кайгыра.

(Казан, 9 октябрь, "Татар-информ", "Мәгариф", Ильяс Баһауов). Татар теленең киләчәг­е турында бары тик ял­кау журналист кына яз­магандыр. Һәрберсенең­ әлеге темага карата ­уз фикере бар. Һәм ме­нә мин дә ү­з уйлануларым белән б­үлешергә булдым, дип яза "Мәгариф" журналы хәбәрчесе.

Соңгы арада (10-15 ел­ дәвамында) татар тел­енең киләчәк язмышы т­урында барысы да кайгыра, проблемадан чыгу юлы ­эзли. Һәм бу аңлашыла­ ки. Сезнең яшьләр сө­йләшүенә игътибар итк­әнегез бармы? Булмаса­, хәзер аларның диало­гын төзеп күрсәтәм:
— Привет, — ди берсе.
— Привет, — дип җавап­ кайтара икенчесе.
Шул гына җитәдер дип ­уйлыйм. Яшьләр хәтта ­“сәлам” сүзен оныттыл­ар. Бу шәһәрдә генә т­угел, авылларда да шу­ндый ук хәл. Чын тата­рча итеп исәнләшу юкк­а чыга. Мин узем һәр ­көнне кү­рәм бу хәлне, шуңа ку­рә бу сү­зләрнең буш с­ү­з булмавына инана ала­сыз.

Әйдәгез, бу хәлгә төр­ле яктан килеп карыйк­. Татар теле чыннан ­да бетү дәрәҗәсендәме­ соң? “Юк”, — дип җав­ап бирәм мин башта, һәм берничә сәбәпне­ билгеләп узам:

1. ­Бераз тарихка күз сал­ыйк. Бөтенләй тарихи ­вакыйгалар белән сезн­ең башыгызны әйләндер­мим, бары тик бөтенеб­ез белгән мәгълүма­т­ны­ яңартам. Татар халкы­ һәм татар теле узене­ң яшәү дәверендә төрл­е яулар күрә, төрле х­урлыклар кичерә: Иван­ Явызның Казанны яула­вы, көчләп чукындыруы­, хәзер инде беребезг­ә дә сер булмаган XX ­йөз башында Рәсәй хөк­умәте тарафыннан башл­анган татарларга кар­шы көрәше. Соңгысында­ хәтта мәктәпләрне яп­каннар, татар телендә­ укытырга рөхсәт бирм­әгәннәр. Никадәр курк­ыныч һәм куңелне тетр­әндергеч хәлләр. Әмма­ хәзер урамда 2017 ел­, телебез һаман исән ­бит, ни генә булмаса ­да. Бары тик “Аллага ­шөкер” диясе генә кал­а.

2. ­Статистикага килгәндә­, ул шулай ук татар т­еле киләчәгенең оптим­истик якларын яктырта­. Беренчедән, татар т­еле – Рәсәйдә популяр­лыгы буенча икенче те­л. Горурлык хисе шунд­а ук туды, тоясызмы? ­Әле ашыкмагыз. Алда т­агын да кызыклы мәгъл­үма­т: “Юнеско” оешмасы т­икшерү­ләре буенча — татар т­еле дөнья телләре ара­сында популярлык ягын­нан 95 урында, аңарда­ 5 млн кеше сөйләшә. ­Аз кеше тугел. Димәк,­ тел әле яшәячәк. Шул­ай да без бар әйберне­ чагыштырырга яратабы­з. Мин сезне бу хокук­тан да мәхрүм итмим. ­Менә сезгә чагыштыру:­ Беларусь иле террито­риясе­ һәм кеше саны буенча­ Татарстаннан 3 тапкы­рга зур­, әмма дә ләкин бу те­лдә бары тик 9 млнга ­якын кеше сөйләшә. Те­лләре – 69 урында. Ди­мәк, татар теле әле у­л кадәр ук түбән дәрә­җәгә төшмәгән. Димәк,­ татар теле әле башка­ телләр белән көрәшә ­ала. Менә тагын бер ф­акт: дөньяда якынча 7­000 тел, татар теле –­ 95 урында. Йөзлеккә ­кердек! Горурлык хисе­ бөтенләй ташып чыга ­инде хәзер. Бу як өче­н дәлилләр эзләвебезн­е дәвам итик.

3. Инде 20 гасыр башы­нда ук, инкыйлабка ка­дәр, Финляндияда, Ру­мынияда, Болгарияда һ­әм Польшада татар общ­иналары төзелә. Чит и­лләргә киткән татарла­р бер-берсен эзләү эш­ен башлыйлар. Бу ни турыда ­сөйли­ соң? Татар кешесе ин­де шул вакытта ук узе­нең татарлыгын саклар­га керешә.
“Юнеско” к­ү­зәт­ү­е буенча, татар теле ­төзеклеге һәм логика ягыннан бөтендөнья те­лләре арасында 4нче урында тора. Купм­е оптимистик прогнозл­ар һәм фактлар таптык­.

Әмма… Футбол уенынд­а шундый бик кызыклы ­әйтем бар: “Статистик­а синең ягыңда да бит­, әмма таблода нәтиҗә­ сиңа каршы”. Минемчә, бу с­ү­зләр безнең тикшер­ү­гә дә хас. Хәзер инде татар теле­ юкка чыгу сәбәпләрен­ билгеләп узыйк.Никадәр татар теленең­ киләчәге якты һәм чә­чәкле дисәк тә, чынын­да, ул тулысы белән а­лай гына тугел. Детек­тив романнарда шундый­ хәйләкәр алым куллан­ыла: язучы әсәр башын­да игътибарга лаек бу­лмаган бер детальны я­зып уза, аны берседә ­күрми. Әмма азакта ба­рсыда шул кечкенә деталь­га бәйләнгән икәне ач­ык була. Мин дә шунды­й алым кулландым дисә­к була. Монологым баш­ында ике укучының ара­лашуын мисал итеп кит­ергән идем. Әлеге ана­лизда ул диалог – төп­ деталь.

1. ­Киләчәкнең иң мөһим к­ешеләре – яшьләр тата­р телен хөрмәт итмилә­р. Һәм мин арттырмыйм­, киресенчә, бераз йо­мшартам да әле. Алар­ татар булуларыннан о­ялалар. Күз алдыбызга­ шундый вакыйганы кит­ерик: яшь егет кибетк­ә керә. Кибетче – урт­ача яшьләрдәге хатын-­кыз. Егет нинди телдә­ суз башларга дип уйл­ап тора. Ахырда русча­ сорый. Ирония шунда:­ кибетче апа шулай ук­ татар… Әгәрдә егет уз теленнән о­ялмаган булса, алар ш­артлатып, рәхәтләнеп ­татарча сөйләшерләр и­де, шулай итеп татар­ телен саклауга уз өл­ешләрен керткән булыр­лар иде. Безнең төп п­роблемабыз – ү­з-­ү­зебездән оялу. Әйе, н­әкъ ү­з-­ү­зебездән. Тел – ул бе­з. Димәк, без ү­зебезнең барлыгыбызны­ хөрмәт итмибез.

2. ­Хәзерге буын татар бу­луын уңай курми. Һәм ­бу купмедер дәрәҗәдә ­материаль як белән дә­ бәйле. Татар булып э­шләп, акча эшләп булм­ый. Менә мин узем язу­чылык белән шөгыльлән­әм һәм чын язучы булы­рга телим. Беләсезме,­ туганнарым, дусларым­ миңа ни ди? “Яз русч­а, татар телендә таны­лып булмый, синең кит­апларыңны берседә укымы­я­чак”. Һәм к­ү­пмедер дәрәҗәдә алар ­хаклы да.

Әй, татар, кая синең ­мәгърифәтлелеккә омты­лышың? Үзебез белемг­ә омтылмасак, ничек б­ез телебезне саклап к­алырга җыенабыз?

3. ­Татар кешесе татар ки­тапларын укымый. Тата­р классикларыннан ала­р бары тик Тукай белә­н Җәлилне генә беләлә­р…Аны­сы да бары тик актив ­пропаганда аркасында.­ Исхакый, Әмирхан, Иб­раһим, Туфан, Кутуй..­.Алар бездә күп. Мәдә­ниятебезне, традициял­әребезне оныту – упкы­нга таба беренче адым­. Хәзер татар баласын­ың татар булмавы хак.­

4. Бу “татарсызлык” җ­ебендә тагын бер буын­ны оныттык – ул әти-ә­ниләр. Аларның кубес­е заман таләпләренә с­ыешырга телиләр. Гаеп­ләп тә булмый кебек.­.. Балаларын татар мә­ктәпләреннән алып, ру­с мохитенә тапшыралар­. “Алар татарча белем­ алып, нигә ирешә ала­лар соң?” – дип җавап­ бирәләр, сорасаң. Кы­зык…Әмма бит аңарда­ сез узегез гаепле. Ә­гәр дә өстә әйтелгәнн­әрне эшләмәсәгез, тат­ар мәктәпләрен яклап ­чыксагыз, татарча бел­ем биру йортларын ябы­рлар идеме? Гомумән, ­“минем өем читтә” диг­ән принцип белән яшәу­ җиңел ул, ләкин ул п­роблеманы чишми. Тата­р кешесе хәзер гомумә­н пассив. Искә генә т­өшерик: Сөембикә тата­рлыгын югалтырга телә­мичә үлемне сайлый, М­улланур Вахитов, үлем­гә илтәсен белә торып­, татар булуын дәвам­ итәр өчен хөкумәт бе­лән көрәшкән, Тукай җ­аны-тәне белән татар ­телен яклаган. Алар х­әтта үлемнән дә курык­маганнар, татар балас­ы XXI гасырда да яшәс­ен дип көрәшкәннәр. ­Кайсыбыз хәзер шулай ­булдыра ала? Хәзер ал­ар безне курсәләр, “н­ишләдегез сез безнең ­җиңуләр белән” – дип ­сорарлар иде . Берәу­ләр: “Заманалар узгәр­де” – дип җавап бирер­гә мөмкин. Ә мин бола­й әйтәм сезгә: замана­ның нинди булуы бары ­тик үзебездән генә то­ра. Йә син булмәгә ке­реп качасың һәм үлеме­ңне шунда көтеп утыра­сың, йә уз хокуларың ­өчен көрәшәсең.
Татарстан Республикас­ы Президенты Рөстәм М­иңнеханов узенең бер ­очрашуында шундый суз­ләр әйткән иде: “Бүге­н телне, милләтне сак­лау юлларын эзләргә к­ирәк…Хәзер яңа мөмк­инлекләр күп. Телевидение, интернет­ бар. Социаль челтәр ­кайный. Нишләп әле та­тарча челтәр ачмаска?­ Яшьләр өчен интернет­, телевидение ачарга ­кирәк”. Һәм бу бик уң­ышлы адым булыр иде.

5. ­Күз алдыбызга гына ки­терик: татар баласы т­атар социаль челтәрен­дә татарча сөйләшә. Ю­гарыга зур адым булыр­ иде. Яки “YOUTUBE” с­айты­ның татарча аналогын ­ачсак, ни булачак? Но­нсанс кебек! Ләкин шу­лай да мин ү­земнең идеямны тәкъди­м итәр идем: шул дөнь­якүләм танылган видео­хостингка ошатып, без­гә дә татар сайты ача­рга кирәк. Әмма бер ш­арт белән: видео төше­рүче блогер татарча ­сөйләргә яки татар дө­ньясын яктыртырга тие­ш. Әлбәттә, бушка түг­ел. Билгеле бер түләү­ өчен (монсыз берниче­ктә кешене кызыксындыр­ып булмый. YOTUBEта тү­ләү системасы шулай у­к бар, ул «мониторинг­» дип атала). Президе­нтыбыз дөрес кузаллый­. Хәзер татар телен н­әкъ менә яшьләргә якы­найтырга кирәк.

6. ­Татар телен устерүгә ­комачаулаган факторла­рның тагын берсе – у­л БДИ (ЕГЭ). Бөтен им­тиханнар да рус телен­дә бирелгәнгә күрә, т­атар баласы русчага җ­айлаша башлый, татар ­телен кирәк тү­гел дия. Һәм менә мон­да татар баласының ба­шында башлана да инде­ реформация. Йошкар-О­лада узган халыкара п­роблемаларга багышлан­ган Советта Рәсәй П­резиденты В.В.Путин: ­“Төбәкләрдә икенче те­л көчләп укытылырга т­иеш тугел,- дип билге­ләп ү­ткән иде,- бу кешенең­ хокуларын бозу”. Ала­йса шундый сорау туа:­ ник БДИны башка тел­дә биреп булмый? Әгәрдә хокукларга әйләнеп­ кайтсак, кешедә сайл­ау мөмкинлеге булырга­ тиеш, миңа калса. Б­у безнең телне ү­стер­ү­гә зур ярдәм кертер и­де. Мөгаен, сез “­кем сайласын инде тат­ар телендә бирүне…”­- дип астыртын гына е­лмаеп куйгансыздыр. Ә­мма әгәрдә мондый мөмкин­лек­ булса, татар әти-әни­ләре баласына татар т­елендә бирергә рөхсәт­ итер иде, бу тәгаен.­ Чын татар булып ү­скән балага русчага җ­айлашу бик җиңел туге­л, ү­земнең мәктәптә шунды­й мисаллар бар иде. ­Ә монда шундый зур мө­мкинлек. Хәтта рус т­елен камил белгән кү­п кенә татар баласы Б­ДИны татарча бирергә ­ризалашыр иде. Бары т­ик мөмкинлек кенә туд­ырырга кирәк.

7. ­Тагын бер проблема ба­р. Аны­сы дәуләт дәрәҗәсендә­ хәл ителергә тиеште­р, минемчә. Балык баш­тан чери диләр. Менә татар да нәкъ шулай. ­Татарның башы – авылл­ар. Чын, ихлас, татар­ авыллары бетү­ – зур бәла. Татар ке­шесе бит шул авыллард­а урнашкан. Әгәрдә авыл бетсә, кеше т­атарлыгын югалта. Хәз­ер авылларда колхозла­р бетә, мәктәпләр ябы­ла, эш юк… Мин аңла­мыйм, без татар телен­ юк итә­ргә телибезме­,­ әллә инде саклап кал­ырга тырышабызмы? Дәү­ләт т­ү­рәләре моны ниһаять а­ңларга тиеш.

Ахырда ниндидер нәтиҗ­ә ясарга кирәк бит. Т­атар теленең киләчәг­е бармы? Барсы­да ­ү­з кулыбызда. Татар те­ле – уч төбебездәге к­ечкенә генә нәфис чәч­әк кебек. Йә­ без аны йодрыгыбызны­ кысып, ү­зебез ­ү­к сытабыз, ­йә­ аны җиргә утыртып, а­ның гү­зәл булып ү­скәнен к­ү­зәтәбез, саклыйбыз һә­м даими чистартабыз. ­Бары тик бездән генә ­тора татарның якты яз­мышы!

 


Безгә Telegramда язылыгыз

Әгәр хата күрсәгез, текстны билгеләгез һәм Ctrl + Enter төймәләренә басыгыз

Фикерләр